Lateralizacja skrzyżowana oznacza sytuację, w której dominujące oko, ręka, noga lub ucho nie znajdują się po tej samej stronie ciała — przykładowo dziecko może pisać prawą ręką, ale częściej korzystać z lewego oka. Jak informuje redakcja LifestyleBlog, taki układ należy odróżnić zarówno od lateralizacji prawostronnej i lewostronnej, jak i od lateralizacji nieustalonej.
Sama dominacja lewej albo prawej strony nie jest chorobą. Dotyczy naturalnych preferencji czynnościowych organizmu, widocznych m.in. podczas pisania, kopania piłki, patrzenia przez niewielki otwór czy przykładania telefonu do ucha. Znaczenie ma przede wszystkim to, jak dziecko faktycznie funkcjonuje: czy czyta i pisze zgodnie z oczekiwaniami dla wieku, orientuje się w przestrzeni i nie ma istotnych problemów z koordynacją wzrokowo-ruchową. Badania naukowe nie pozwalają natomiast automatycznie łączyć lateralizacji skrzyżowanej z niższą inteligencją albo gorszymi wynikami w nauce.
Co to jest lateralizacja
Lateralizacja to funkcjonalna przewaga jednej strony ciała podczas wykonywania określonych czynności. Miejski Zespół Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych w Kielcach definiuje ją jako dominację czynnościową jednej ze stron w zakresie oka, ucha, ręki i nogi.
W praktyce nie chodzi więc tylko o odpowiedź na pytanie, którą ręką dziecko pisze. Specjaliści mogą obserwować kilka obszarów jednocześnie:
- rękę używaną do pisania, rysowania, rzucania i wykonywania precyzyjnych czynności;
- oko preferowane podczas celowania lub patrzenia przez mały otwór;
- nogę wybieraną do kopnięcia piłki albo rozpoczęcia ruchu;
- w niektórych ocenach również dominację ucha.
W materiałach Samorządowej Szkoły Podstawowej w Wodzisławiu opublikowanych w portalu samorządowym gov.pl zapisano:
„Lateralizacja – dominacja czynnościowa jednej ze stron ciała (oka, ręki, nogi).”
To właśnie konfiguracja tych preferencji pozwala mówić o lateralizacji jednorodnej, skrzyżowanej albo nieustalonej.
Oficjalny słownik pojęć stosowanych przez poradnię w Piekoszowie można znaleźć w portalu gov.pl: Słowniczek Powiatowej Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Piekoszowie.
Lateralizacja prawostronna – co oznacza
Lateralizacja prawostronna jest rodzajem lateralizacji jednorodnej. Oznacza, że po prawej stronie występuje dominacja ocenianych narządów ruchu i zmysłów — przykładowo prawej ręki, prawego oka i prawej nogi. Tak definiują ją m.in. poradnie psychologiczno-pedagogiczne w Trzebnicy, Tarnobrzegu i Lesku.
W przypadku ręki dominującej oznacza to zwykle, że dziecko spontanicznie wybiera prawą dłoń do czynności wymagających dużej precyzji. Sama obserwacja pisania jednak nie wystarcza do określenia pełnego profilu lateralizacji. Praworęczne dziecko może bowiem preferować lewe oko — wtedy nie będzie już mowy o jednorodnej lateralizacji prawostronnej, lecz o konfiguracji skrzyżowanej.
W starszych materiałach pedagogicznych lateralizację prawostronną wiązano bezpośrednio z „dominacją lewej półkuli”. Taki opis wymaga ostrożnej interpretacji. Współczesna neuronauka potwierdza specjalizację części funkcji między półkulami, ale nie potwierdza popularnego podziału ludzi na osoby „lewopółkulowe” i „prawopółkulowe”. Materiał przygotowany w ramach IBE-UNESCO i International Brain Research Organization wskazuje wprost, że koncepcja „left-brain” i „right-brain learners” jest neuromitem.
Preferowana prawa ręka nie oznacza więc, że całe myślenie danej osoby odbywa się przede wszystkim w jednej półkuli.
Lateralizacja lewostronna nie jest zaburzeniem
Lateralizacja lewostronna oznacza jednorodną dominację lewej strony — np. lewej ręki, lewego oka i lewej nogi. Taka definicja znajduje się również w słownikach polskich poradni psychologiczno-pedagogicznych.
Leworęczność sama w sobie nie jest zatem równoznaczna ani z lateralizacją nieustaloną, ani ze skrzyżowaną. Jeżeli dziecko konsekwentnie posługuje się lewą ręką, lewym okiem i lewą nogą, mamy do czynienia z ustaloną lateralizacją jednorodną lewostronną.
Nie należy również wyprowadzać z leworęczności wniosków dotyczących osobowości, zdolności artystycznych czy sposobu myślenia. Badania nad lateralizacją mózgową pokazują znacznie bardziej złożony układ specjalizacji i współpracy obu półkul. Przegląd opublikowany w „Neuropsychology Review” podkreśla, że odstępstwa od najczęściej obserwowanego schematu organizacji funkcji półkulowych są regularnym elementem ludzkiej zmienności.
Lateralizacja skrzyżowana – przykład: prawa ręka i lewe oko
Przy lateralizacji skrzyżowanej dominacja jest ustalona, ale poszczególne preferencje znajdują się po różnych stronach ciała. Klasyczny przykład to prawa ręka i lewe oko. Możliwe są jednak także inne konfiguracje obejmujące rękę, oko, nogę lub ucho.
Portal gov.pl podaje prostą definicję:
„Lateralizacja skrzyżowana oznacza, że nie wszystkie dominujące narządy znajdują się po tej samej stronie ciała.”
Możliwe profile obejmują między innymi:
- prawą rękę i lewe oko;
- lewą rękę i prawe oko;
- prawą rękę, lewe oko i prawą nogę;
- inne kombinacje różnostronnej dominacji.
To istotna różnica: lateralizacja skrzyżowana jest lateralizacją ustaloną. Nie należy utożsamiać jej z sytuacją, w której dziecko nie ma jeszcze wyraźnej preferencji i raz używa jednej, a raz drugiej ręki.
W słowniczku Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Sulechowie opisano lateralizację skrzyżowaną jako ustaloną dominację narządów ruchu i wzroku znajdujących się po różnych stronach ciała. Materiał wskazuje również, że występowanie takiego profilu nie powinno być samo w sobie traktowane jako patologia.
Czy lateralizacja skrzyżowana powoduje dysleksję i problemy w nauce
To jeden z najważniejszych punktów, ponieważ materiały pedagogiczne i popularne poradniki często przedstawiają związek znacznie bardziej kategorycznie, niż pozwalają na to dane naukowe.
Część polskich poradni informuje, że lateralizacja skrzyżowana częściej występuje u dzieci ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu. Przykładowo poradnia w Piekoszowie wskazuje na jej częstsze występowanie wśród dzieci z dysleksją rozwojową.
Nie oznacza to jednak, że lateralizacja skrzyżowana jest przyczyną dysleksji.
Najbardziej bezpośrednie dane daje systematyczny przegląd i metaanaliza Marty Ferrero, Gillian West i Miguela A. Vadillo opublikowana w „PLOS ONE”. Badacze przeanalizowali 26 publikacji obejmujących łącznie 3578 dzieci w wieku od 5 do 12 lat. Analizowano wyniki dotyczące lateralizacji w co najmniej dwóch obszarach ciała oraz osiągnięć szkolnych lub inteligencji.
Autorzy podsumowali wyniki jednoznacznie:
„Results […] do not support the claim that there is a reliable association” — napisali autorzy metaanalizy w „PLOS ONE” w 2017 roku, odnosząc się do związku lateralizacji skrzyżowanej z osiągnięciami szkolnymi i inteligencją.
Pełna publikacja naukowa jest dostępna tutaj: PLOS ONE – metaanaliza dotycząca lateralizacji skrzyżowanej.
Badanie nie wykazało zatem wiarygodnego, ogólnego związku między lateralizacją skrzyżowaną a wynikami szkolnymi lub inteligencją. Autorzy zwrócili przy tym uwagę na dużą różnorodność sposobów mierzenia lateralizacji i wyników edukacyjnych w wcześniejszych badaniach.
Lateralizacja nieustalona to inna sytuacja
Lateralizacja skrzyżowana i lateralizacja nieustalona są różnymi pojęciami.
Przy skrzyżowanej wiadomo, który narząd jest dominujący — tyle że dominacja nie przebiega konsekwentnie po jednej stronie. Przy nieustalonej nie występuje natomiast wyraźna przewaga stron, przykładowo dziecko posługuje się obiema rękami bez stabilnej preferencji.
Poradnia w Piekoszowie opisuje lateralizację nieustaloną jako brak dominacji stronnej, charakterystyczny dla wcześniejszych etapów rozwoju, i wskazuje, że ustalenie dominacji ręki i oka powinno nastąpić około okresu rozpoczynania nauki pisania.
Rozwój preferencji nie odbywa się jednak jednego dnia. U małego dziecka może ona zmieniać się wraz z rozwojem motorycznym. Dlatego pojedyncza obserwacja — np. przełożenie kredki z jednej ręki do drugiej — nie pozwala rozpoznać określonego typu lateralizacji.
Jak sprawdza się lateralizację u dziecka
Ocena nie opiera się wyłącznie na pytaniu „którą ręką piszesz?”. Profil obejmuje kilka preferencji i powinien być analizowany razem z funkcjonowaniem dziecka.
Podczas profesjonalnej diagnozy mogą być oceniane zadania sprawdzające preferencję ręki, oka i nogi. W badaniach naukowych stosowane są różne zestawy prób, co jest jednym z powodów trudności przy bezpośrednim porównywaniu wyników poszczególnych publikacji. Metaanaliza Ferrero, West i Vadillo właśnie tę heterogeniczność metod wskazała jako istotne ograniczenie dostępnej literatury.
W domu można obserwować spontaniczny wybór strony podczas codziennych czynności, ale taka obserwacja nie zastępuje badania psychologiczno-pedagogicznego, jeżeli występują rzeczywiste problemy szkolne.
Istotne są zwłaszcza trudności funkcjonalne, takie jak utrzymujące się problemy z:
- nauką czytania i pisania;
- koordynacją wzrokowo-ruchową;
- orientacją w schemacie ciała i przestrzeni;
- grafomotoryką;
- rozróżnianiem prawej i lewej strony.
Polskie poradnie psychologiczno-pedagogiczne właśnie te funkcje analizują w szerszym kontekście rozwoju percepcyjno-motorycznego.
Czy trzeba „korygować” lateralizację
Sama lateralizacja lewostronna, prawostronna czy skrzyżowana nie daje podstaw do mechanicznego „przestawiania” dziecka na konkretną stronę.
Szczególnej ostrożności wymagają programy, które obiecują poprawę wyników szkolnych poprzez „ustalenie dominującej półkuli” albo zestawy ruchów mające rzekomo przywrócić prawidłową lateralizację. Autorzy metaanalizy „PLOS ONE” sprawdzili również literaturę dotyczącą takich koncepcji i zwrócili uwagę na brak odpowiednich dowodów dla części popularnych interwencji.
„There are no ‘left-brain’ or ‘right-brain’ learners” — podsumowuje materiał IBE-UNESCO przygotowany w ramach programu dotyczącego nauki o uczeniu się.
Nie oznacza to, że dziecku z problemami nie należy pomagać. Punkt ciężkości powinien jednak znajdować się na konkretnych trudnościach: czytaniu, pisaniu, grafomotoryce, koordynacji, orientacji przestrzennej czy innych funkcjach wskazanych w diagnozie, a nie na samym fakcie posiadania nietypowego profilu dominacji stronnej.
Poradnie psychologiczno-pedagogiczne prowadzą również materiały i ćwiczenia przeznaczone dla dzieci z trudnościami w czytaniu, pisaniu, koncentracji czy koordynacji. Przykładowe zestawy publikuje Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Międzyrzeczu.
Co oznacza wynik dla rodzica
Jeżeli dziecko ma lateralizację prawostronną albo lewostronną i rozwija się bez istotnych trudności, sam profil dominacji nie stanowi problemu wymagającego terapii.
Jeżeli stwierdzono lateralizację skrzyżowaną, również nie można na tej podstawie przewidzieć dysleksji, inteligencji ani ocen szkolnych. Największa dostępna metaanaliza poświęcona bezpośrednio temu zagadnieniu nie potwierdziła wiarygodnego związku z osiągnięciami akademickimi.
Jeżeli natomiast obok określonego profilu lateralizacji występują rzeczywiste, utrzymujące się trudności z czytaniem, pisaniem, koordynacją lub orientacją przestrzenną, ocena poradni psychologiczno-pedagogicznej pozwala sprawdzić poszczególne funkcje zamiast sprowadzać problem do jednej cechy.
Najważniejsze rozróżnienie jest proste: lateralizacja opisuje preferencję stron ciała. Nie jest samodzielnym miernikiem inteligencji, zdolności szkolnych ani osobowości.
Więcej ciekawych artykułów, porad lifestyle’owych i praktycznych wskazówek znajdziesz na stronie Lifestyle Blog. Rekomendujemy także lekturę materiału: Kamienie milowe – co to jest milestone i jak wyznaczać je w projekcie i życiu
