Wartości w życiu człowieka – czym są i które wartości są najważniejsze

Wartości w życiu człowieka to nie tylko deklarowane przekonania o tym, co jest dobre, potrzebne lub pożądane. W psychologii są traktowane jako względnie trwałe cele i zasady, które pomagają oceniać sytuacje, wybierać między różnymi możliwościami i ustalać, co ma dla danej osoby większe znaczenie. Jak informuje redakcja LifestyleBlog, jednym z najczęściej stosowanych w badaniach międzynarodowych ujęć jest teoria podstawowych wartości Shaloma H. Schwartza, wykorzystywana do porównywania systemów wartości ludzi w wielu krajach.

Nie istnieje jedna naukowo ustalona lista, według której rodzina, zdrowie, pieniądze, wolność albo kariera muszą zajmować identyczne miejsca u każdego człowieka. Badania pokazują natomiast zestaw szerszych motywacji pojawiających się w różnych kulturach oraz prawidłowości określające, które wartości są ze sobą zgodne, a które mogą prowadzić do konfliktu celów.

Dlatego pytanie o najważniejsze wartości dotyczy przede wszystkim ich hierarchii: ludzie mogą uznawać podobne wartości, ale przypisywać im zupełnie inną wagę.

Czym właściwie są wartości?

Shalom H. Schwartz definiował wartości jako cele odnoszące się do różnych sytuacji, różniące się znaczeniem i pełniące funkcję zasad kierujących życiem człowieka lub grupy. W opracowaniu European Social Survey ich funkcję opisano jeszcze bardziej praktycznie: wartości są związane z pożądanymi celami i wpływają na ocenę działań, ludzi, wydarzeń oraz sposobów postępowania.

„Values are affect laden beliefs that refer to a person’s desirable goals”
(Shalom H. Schwartz, definicja przytoczona w dokumentacji European Social Survey).

Wartości nie są więc tym samym co pojedyncza opinia. Człowiek może zmienić zdanie na temat konkretnej sytuacji, a jednocześnie nadal kierować się bezpieczeństwem, niezależnością, troską o innych czy osiągnięciami. Schwartz wskazywał również, że wartości odróżniają się od postaw, norm społecznych, przekonań i cech osobowości, choć wszystkie te elementy mogą wpływać na zachowanie.

Najistotniejsza jest nie sama obecność wartości, lecz jej miejsce względem innych wartości.

Jeżeli dwie osoby cenią niezależność i bezpieczeństwo, jedna może wybierać stabilne zatrudnienie kosztem większej swobody, a druga zaakceptować większą niepewność, by zachować autonomię. Nie oznacza to braku którejś z tych wartości. Różni je ich priorytet.

10 podstawowych wartości według teorii Schwartza

Klasyczna teoria podstawowych wartości wyróżnia dziesięć szerokich kategorii. Model został opisany przez Schwartza na podstawie badań międzykulturowych, a jego struktura była analizowana w dziesiątkach krajów. W przeglądzie teorii autor wskazał dane pochodzące z 82 państw jako materiał wspierający jej międzykulturową trafność.

Do podstawowych wartości należą:

• kierowanie sobą (self-direction) – niezależność myślenia i działania, możliwość wyboru, tworzenia oraz odkrywania;
• stymulacja – poszukiwanie nowości, wyzwań i ekscytujących doświadczeń;
• hedonizm – przyjemność i osobista gratyfikacja;
• osiągnięcia – sukces osiągany poprzez wykazywanie kompetencji zgodnie ze standardami społecznymi;
• władza – status społeczny, prestiż, kontrola nad zasobami lub innymi osobami;
• bezpieczeństwo – stabilność, harmonia i bezpieczeństwo własne, relacji oraz społeczeństwa;
• konformizm – ograniczanie zachowań mogących szkodzić innym albo naruszać społeczne oczekiwania;
• tradycja – szacunek i przywiązanie do zwyczajów oraz idei przekazywanych przez kulturę lub religię;
• życzliwość (benevolence) – troska o dobro osób, z którymi utrzymujemy bliskie i częste relacje;
• uniwersalizm – troska o dobro wszystkich ludzi i przyrody, a także zrozumienie i tolerancja.

Pełne opracowanie teorii można znaleźć w publikacji Schwartza udostępnionej przez Grand Valley State University. An Overview of the Schwartz Theory of Basic Values

„The theory identifies ten basic personal values that are recognized across cultures”
(Shalom H. Schwartz, An Overview of the Schwartz Theory of Basic Values, 2012).

Dlaczego nie da się wskazać jednej najważniejszej wartości dla każdego?

Teoria Schwartza zakłada, że ludzie posiadają wiele wartości jednocześnie. To, co ich różni, to przede wszystkim kolejność ważności tych wartości. Ten sam człowiek może uważać za ważne bezpieczeństwo, wolność, rodzinę, rozwój zawodowy i pomaganie innym, ale w konkretnej sytuacji będzie musiał zdecydować, której potrzebie da pierwszeństwo.

Badania opisują wartości jako system, a nie niezależną listę punktów. Poszczególne wartości tworzą kołową strukturę motywacyjną. Wartości położone blisko siebie zwykle wyrażają podobne cele, natomiast znajdujące się po przeciwnych stronach modelu częściej reprezentują konkurencyjne motywacje.

Przykładowo:

• kierowanie sobą i stymulacja wiążą się z otwartością na zmianę;
• bezpieczeństwo, konformizm i tradycja koncentrują się bardziej na zachowaniu stabilności;
• życzliwość i uniwersalizm dotyczą przekraczania własnego interesu i troski o innych;
• osiągnięcia oraz władza wiążą się z realizacją osobistego sukcesu i pozycji.

Hedonizm znajduje się pomiędzy otwartością na zmianę i orientacją na własne osiągnięcia, ponieważ zawiera element osobistej przyjemności oraz poszukiwania pozytywnych doświadczeń.

Konflikt wartości nie musi więc oznaczać braku konsekwencji. Może wynikać z jednoczesnego dążenia do dwóch celów, których nie da się w pełni zrealizować w tej samej sytuacji.

Które wartości przeciętnie zajmują wysokie miejsca?

Schwartz analizował również przeciętną hierarchię wartości obserwowaną w badanych grupach. W jego przeglądzie teorii szczególnie wysokie znaczenie miały życzliwość i uniwersalizm, a następnie kierowanie sobą. Bezpieczeństwo i konformizm również znajdowały się relatywnie wysoko, podczas gdy władza przeciętnie zajmowała najniższą pozycję. Autor podkreślał jednocześnie znaczne różnice między indywidualnymi priorytetami poszczególnych ludzi.

Nie można z tego wyprowadzić zasady, że życzliwość powinna być najważniejsza dla konkretnej osoby. Dane pokazują wzór obserwowany na poziomie większych grup. Indywidualna hierarchia może wyglądać inaczej i zmieniać znaczenie określonych wyborów życiowych.

European Social Survey wykorzystuje 21-elementową skalę wartości opartą na kwestionariuszu portretowym Schwartza. Respondenci nie otrzymują prostego polecenia „wybierz najważniejszą wartość”. Zamiast tego oceniają opisy osób reprezentujących określone cele i odpowiadają, na ile przedstawiona osoba jest do nich podobna. Pozwala to porównywać układ wartości w różnych populacjach.

„In each round we also include the 21-item human values scale”
(European Social Survey, opis skali Human Values).

Dokumentację skali publikuje oficjalnie European Social Survey. Human Values Scale – European Social Survey

Jak rozpoznać własną hierarchię wartości?

Samo sporządzenie listy słów takich jak „rodzina”, „wolność” czy „zdrowie” nie zawsze pokazuje faktyczną hierarchię. Wartości stają się szczególnie widoczne wtedy, gdy człowiek musi dokonać wyboru pomiędzy konkurencyjnymi celami.

Praktyczna analiza może obejmować trzy kroki:

1. wskazanie celów, które regularnie wpływają na ważne decyzje;
2. porównanie sytuacji, w których trzeba było wybrać między dwiema ważnymi potrzebami;
3. sprawdzenie, które wartości rzeczywiście znajdują odzwierciedlenie w czasie, zachowaniu i podejmowanych zobowiązaniach.

Przykład jest prosty: ktoś może deklarować, że najwyżej ceni niezależność, ale konsekwentnie wybierać rozwiązania zwiększające stabilność i przewidywalność. W kategoriach modelu Schwartza pokazuje to napięcie między otwartością na zmianę a zachowaniem bezpieczeństwa i istniejącego porządku.

Czy wartości mogą się zmieniać?

Badania nad wartościami traktują je jako relatywnie trwałe, ale nie oznacza to identycznej hierarchii przez całe życie. European Social Survey prowadzi regularne pomiary, aby analizować zarówno różnice między ludźmi i państwami, jak i związki wartości z cechami społecznymi oraz zachowaniami. W badaniach ESS skala wartości jest stosowana od początku projektu, którego rundy realizowane są od 2002/2003 roku.

Znaczenie konkretnej wartości można więc rozpatrywać zarówno na poziomie jednostki, jak i szerszego otoczenia społecznego. Schwartz wskazywał, że wszyscy ludzie mogą rozpoznawać podobny katalog podstawowych motywacji, lecz poszczególne osoby wyraźnie różnią się ich priorytetami.

Co naprawdę oznaczają „najważniejsze wartości w życiu”?

Z perspektywy badań psychologicznych nie istnieje uniwersalny ranking nakazujący każdemu człowiekowi uznać dokładnie te same wartości za najważniejsze. Istnieją natomiast dobrze opisane podstawowe motywacje: niezależność, stymulacja, przyjemność, osiągnięcia, władza, bezpieczeństwo, konformizm, tradycja, życzliwość oraz uniwersalizm.

To ich wzajemna hierarchia wpływa na sposób rozstrzygania wielu codziennych wyborów. Człowiek może jednocześnie cenić stabilność i zmianę, sukces i troskę o innych albo autonomię i przynależność do grupy.

O tym, która wartość rzeczywiście ma większe znaczenie, najczęściej świadczy sposób działania wtedy, gdy dwóch celów nie można zrealizować jednocześnie.

Więcej ciekawych artykułów, porad lifestyle’owych i praktycznych wskazówek znajdziesz na stronie Lifestyle Blog. Rekomendujemy także lekturę materiału: Kamienie milowe – co to jest milestone i jak wyznaczać je w projekcie i życiu