Skąd wzięły się ogródki działkowe w Polsce? Od robotniczych kolonii do rodzinnych ogrodów działkowych

39

Skąd wzięły się ogródki działkowe w Polsce — odpowiedź prowadzi przez industrializację, rozwój miast, problemy mieszkaniowe robotników, działalność lekarzy i społeczników, dwie wojny światowe oraz kolejne ustawy regulujące dostęp do ziemi. Pierwsze polskie ogrody nie były przede wszystkim miejscem weekendowego grillowania, jak podaje redakcja LifestyleBlog. Miały zapewniać rodzinom żywność, ruch, światło słoneczne i możliwość odpoczynku poza zatłoczonymi dzielnicami przemysłowymi.

Za symboliczny początek zorganizowanego polskiego ruchu działkowego przyjmuje się założony w 1897 roku ogród „Kąpiele Słoneczne” w Grudziądzu. Jego inicjatorem był lekarz Jan Jalkowski, który łączył pracę na ziemi z higieną, rekreacją i profilaktyką zdrowotną. Wcześniejsze formy ogrodów istniały już w XIX wieku, między innymi w Koźminie Wielkopolskim, jednak to grudziądzki projekt był organizacyjnie zbliżony do późniejszych ogrodów działkowych.

Dlaczego ogródki działkowe pojawiły się właśnie w XIX wieku

Rozwój ogrodów działkowych był bezpośrednio związany z industrializacją. Do miast przybywały tysiące pracowników zatrudnianych w fabrykach, kopalniach, hutach i na kolei. Rodziny robotnicze mieszkały często w ciasnych lokalach bez kanalizacji, dostępu do zieleni i odpowiednich warunków sanitarnych.

Niewielki kawałek ziemi pozwalał uzupełnić domowy jadłospis o ziemniaki, warzywa, owoce i zioła. Działka miała również ograniczać skutki ubóstwa, zapewniać dzieciom przestrzeń do ruchu i odciągać dorosłych od karczm oraz zatłoczonych podwórek. W różnych częściach Europy podobne inicjatywy podejmowali właściciele fabryk, gminy, lekarze, organizacje dobroczynne i związki pracownicze.

Na ziemiach polskich pierwsze ogrody powstawały w odmiennych systemach prawnych trzech państw zaborczych. Nie istniał jeden krajowy model ich prowadzenia. Część miała charakter dobroczynny, część leczniczy, a część była tworzona przy zakładach pracy i osiedlach robotniczych.

„Historia ogrodów działkowych sięga XIX wieku” — wskazuje Polski Związek Działkowców, opisując ich powstanie jako odpowiedź na potrzebę kontaktu mieszkańców miast z przyrodą.

Koźmin Wielkopolski i Grudziądz — dwa różne początki

W publikacjach historycznych pojawiają się dwie daty określane jako początek polskich ogrodów działkowych. Pierwsza to 1824 rok, kiedy w Koźminie Wielkopolskim miał powstać ogród będący poprzednikiem dzisiejszego ROD im. Powstańców Wielkopolskich. Była to jednak inicjatywa odosobniona, która nie uruchomiła jeszcze szerszego ruchu organizacyjnego.

Drugą datą jest rok 1897. W Grudziądzu utworzono wówczas ogród „Kąpiele Słoneczne”, powiązany z Towarzystwem Naturalnego Sposobu Życia. Użytkownicy nie tylko uprawiali ziemię, lecz także uczestniczyli w zajęciach rekreacyjnych, ćwiczeniach i aktywnościach związanych z profilaktyką zdrowotną.

Miejsce	Data	Znaczenie historyczne	Charakter inicjatywy
Koźmin Wielkopolski	1824	Jeden z najstarszych udokumentowanych ogrodów na ziemiach polskich	Lokalny, odosobniony projekt
Grudziądz	1897	Początek zorganizowanego ruchu działkowego	Ogród rekreacyjny, zdrowotny i uprawowy
Warszawa	1903	Powstanie najstarszego warszawskiego ogrodu	Miejski ogród dla mieszkańców
Kolejne miasta przemysłowe	początek XX wieku	Rozpowszechnienie ogrodów przy osiedlach i zakładach pracy	Socjalny i aprowizacyjny

Grudziądzki ogród istnieje do dziś. Historycy ruchu działkowego uznają go za pierwszy polski ogród, którego struktura i sposób działania przypominały późniejsze zorganizowane ogrody działkowe.

Jak kolonie robotnicze przekształciły się w ruch ogólnopolski

Na początku XX wieku ogrody zakładano coraz częściej w pobliżu osiedli pracowniczych. Działki otrzymywali między innymi kolejarze, górnicy, hutnicy, urzędnicy i robotnicy dużych fabryk. Model ten miał znaczenie ekonomiczne, ponieważ własna uprawa ograniczała wydatki na żywność, ale pełnił też funkcję dyscyplinującą i socjalną.

Pracodawca lub samorząd udostępniał grunt, natomiast użytkownik miał obowiązek go zagospodarować. Regulaminy określały wielkość działek, rodzaj dozwolonych upraw, zasady utrzymania alejek i korzystania z części wspólnych. W wielu ogrodach nie wolno było pozostawiać ziemi odłogiem.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku lokalne stowarzyszenia zaczęły się integrować. W 1927 roku w Poznaniu zwołano zjazd przedstawicieli towarzystw ogrodniczych, miast i organizacji zainteresowanych rozwojem działek. Pod koniec II Rzeczypospolitej funkcjonowało około 606 ogrodów zajmujących łącznie ponad 6 tys. hektarów.

Najważniejsze funkcje przedwojennych ogrodów obejmowały:

• produkcję warzyw, ziemniaków, owoców i ziół;
• wsparcie rodzin o niskich dochodach;
• zapewnienie dzieciom bezpiecznej przestrzeni poza ulicą;
• poprawę higieny i kondycji mieszkańców miast;
• organizowanie spotkań, konkursów i wydarzeń sąsiedzkich;
• zagospodarowanie nieużytkowanych terenów miejskich;
• tworzenie pasów zieleni między osiedlami a zakładami przemysłowymi.

Ogród nie był wówczas własnością użytkownika. Działkowiec otrzymywał prawo do korzystania z gruntu na określonych zasadach, podobnie jak obecnie w ROD. Ziemia pozostawała własnością gminy, państwa, zakładu pracy albo innego podmiotu.

Wojna zmieniła ogródki w źródło żywności

Podczas obu wojen światowych funkcja rekreacyjna schodziła na dalszy plan. Działki stawały się miejscem intensywnej produkcji żywności, która częściowo łagodziła braki na rynku. Uprawiano przede wszystkim rośliny o wysokiej wartości użytkowej: ziemniaki, kapustę, cebulę, buraki, marchew i fasolę.

Po 1945 roku zniszczenia miast, niedobory żywności i masowe migracje ludności ponownie zwiększyły znaczenie ogrodów. Działka mogła zapewnić rodzinie zapasy na zimę, a nadwyżki przetwarzano lub wymieniano. Altana była przede wszystkim schowkiem na narzędzia, nie domkiem letniskowym.

Współczesna działka nadal może służyć do uprawy, choć coraz częściej łączy warzywnik z częścią rekreacyjną. Osoby rozpoczynające własne nasadzenia mogą wykorzystać podstawowe reguły doboru stanowiska, podlewania i podłoża opisane w poradniku o tym, jak wybierać i pielęgnować rośliny. Zasady dotyczące światła czy kontroli wilgotności są przydatne również przy planowaniu skrzynek, rozsad i niewielkich upraw pod osłonami.

Od pracowniczych ogrodów działkowych do Polskiego Związku Działkowców

W 1949 roku uchwalono ustawę o pracowniczych ogrodach działkowych. Zarządzanie ruchem powierzono związkom zawodowym, a ogrody zaczęto wiązać jeszcze silniej z zakładami pracy. Prawo do użytkowania działki otrzymywali przede wszystkim pracownicy przedsiębiorstw, instytucji państwowych i zakładów przemysłowych.

Był to system scentralizowany. Zakłady pracy uczestniczyły w zakładaniu ogrodów, doprowadzaniu infrastruktury i przydzielaniu działek. Jednocześnie samodzielność lokalnych stowarzyszeń została ograniczona, ponieważ ruch działkowy podporządkowano strukturom państwowym i związkowym.

W 1949 roku w Polsce miało funkcjonować około 1500 ogrodów obejmujących blisko 120 tys. działek na powierzchni około 6500 hektarów. W kolejnych dekadach liczba ogrodów systematycznie rosła wraz z urbanizacją, rozbudową przemysłu i powstawaniem dużych osiedli mieszkaniowych.

Okres	Obowiązująca nazwa lub model	Główna funkcja
XIX wiek	ogrody dobroczynne, zdrowotne i robotnicze	Żywność, higiena, rekreacja
II Rzeczpospolita	ogrody stowarzyszeniowe	Samopomoc, uprawa, integracja
1949–1981	pracownicze ogrody działkowe	Aprowizacja i wypoczynek pracowników
1981–2005	POD zarządzane przez PZD	Masowy ruch działkowy
od 2005 roku	rodzinne ogrody działkowe	Rekreacja, uprawa, zieleń miejska
od 2014 roku	ROD działające według nowej ustawy	Prawo działkowców i pluralizm stowarzyszeń

Dlaczego lata 70. i 80. przyniosły tak szybki rozwój

Najbardziej intensywny rozwój ogrodnictwa działkowego przypadł na koniec lat 70. i początek lat 80. Państwo oraz zakłady pracy przekazywały grunty pod nowe ogrody, szczególnie przy szybko rosnących osiedlach z wielkiej płyty. Dla mieszkańców niewielkich mieszkań działka stanowiła praktyczne przedłużenie przestrzeni życiowej.

W 1981 roku uchwalono ustawę o pracowniczych ogrodach działkowych i utworzono Polski Związek Działkowców. Organizacja przejęła zarządzanie znaczną częścią istniejących ogrodów i ujednoliciła zasady ich funkcjonowania.

Działka z lat 80. miała zwykle kilka wyraźnych stref:

1. część warzywną;
2. drzewa i krzewy owocowe;
3. niewielką altanę;
4. kompostownik;
5. miejsce na wodę i narzędzia;
6. ograniczoną przestrzeń rekreacyjną.

Własne plony nadal miały znaczenie ekonomiczne. W warunkach niedoborów rynkowych pomidory, ogórki, porzeczki, jabłka i ziemniaki z działki zwiększały bezpieczeństwo żywnościowe gospodarstwa domowego.

Kiedy pracownicze ogrody stały się rodzinnymi ogrodami działkowymi

Nazwa „rodzinne ogrody działkowe” została wprowadzona ustawą z 8 lipca 2005 roku. Zmiana odzwierciedlała stopniowe odchodzenie od modelu, w którym ogród był bezpośrednio związany z konkretnym zakładem pracy. Działki miały służyć całym rodzinom, niezależnie od miejsca zatrudnienia użytkownika.

Sama zmiana nazwy nie oznaczała jednak prywatyzacji gruntów. Działkowcy nadal nie stawali się właścicielami ziemi. Otrzymywali prawo do korzystania z działki oraz zachowywali własność znajdujących się na niej nasadzeń, urządzeń i obiektów wykonanych zgodnie z prawem.

W 2012 roku Trybunał Konstytucyjny zakwestionował znaczną część przepisów ustawy z 2005 roku. Orzeczenie wymusiło przygotowanie nowych regulacji dotyczących praw działkowców, zarządzania ogrodami i możliwości tworzenia innych stowarzyszeń ogrodowych.

„Ustawa reguluje zasady zakładania, funkcjonowania i likwidacji rodzinnych ogrodów działkowych” — stanowi art. 1 ustawy przyjętej 13 grudnia 2013 roku.

Nowa ustawa weszła w życie 19 stycznia 2014 roku. Określiła między innymi prawa i obowiązki działkowców, zasady dzierżawy działkowej, funkcjonowanie stowarzyszeń ogrodowych, likwidację ROD oraz rozliczanie majątku znajdującego się na działkach.

Co właściwie posiada działkowiec

Działkowiec nie kupuje gruntu w takim znaczeniu, jak kupuje się działkę budowlaną lub rekreacyjną. Nabywa albo ustanawia prawo do korzystania z konkretnej działki znajdującej się w ROD. Grunt pozostaje własnością gminy, Skarbu Państwa, stowarzyszenia ogrodowego albo innego właściciela.

Użytkownik może natomiast być właścicielem:

• altany zgodnej z przepisami;
• nasadzeń;
• drzew i krzewów;
• ogrodzenia działki;
• szklarni lub tunelu;
• kompostownika;
• instalacji i wyposażenia wykonanego na własny koszt;
• innych urządzeń trwale związanych z użytkowaniem działki.

Nie oznacza to prawa do całorocznego zamieszkiwania. ROD nie jest osiedlem mieszkaniowym, a działka nie powinna służyć do prowadzenia działalności gospodarczej ani do stałego pobytu. Ministerialne stanowiska podkreślają, że ogród stanowi zorganizowaną całość, a pojedynczych działek nie należy traktować jak samodzielnych nieruchomości przeznaczonych na cele bytowe lub zarobkowe.

„Ogrody działkowe stanowią zorganizowaną całość” — wskazał resort rozwoju w stanowisku dotyczącym zasad funkcjonowania ROD.

Element	Kto ma do niego prawo	Co to oznacza
Grunt pod ROD	Właściciel nieruchomości	Działkowiec nie kupuje ziemi
Prawo do działki	Działkowiec	Może korzystać z wydzielonego terenu
Nasadzenia	Działkowiec	Są jego własnością
Altana i urządzenia	Działkowiec	Muszą być zgodne z prawem i regulaminem
Alejki i infrastruktura wspólna	Stowarzyszenie ogrodowe	Koszty utrzymania są dzielone
Prawo stałego zamieszkania	Nie przysługuje	ROD nie jest osiedlem mieszkaniowym

W środku tygodnia działka bywa również miejscem odpoczynku po pracy, a nie tylko terenem uprawowym. Podobny model planowania aktywności — z równowagą między ruchem, pracami manualnymi i regeneracją — opisano w materiale o tym, jak rozsądnie organizować czas wolny. Na działce tę zasadę można zastosować, dzieląc dzień między pielęgnację roślin, drobne naprawy i odpoczynek.

Ile rodzinnych ogrodów działkowych działa obecnie w Polsce

Dane publikowane przez struktury Polskiego Związku Działkowców wskazują, że organizacja prowadzi ponad 4600 rodzinnych ogrodów działkowych, obejmujących ponad 900 tys. działek. Z działek wraz z rodzinami może korzystać około 4 mln osób.

Łączna powierzchnia ogrodów przekracza 40 tys. hektarów. ROD znajdują się zarówno w dużych aglomeracjach, jak i w miastach powiatowych oraz niewielkich miejscowościach. W części regionów zajmują grunty położone blisko centrów, które wraz ze wzrostem cen nieruchomości stały się przedmiotem sporów urbanistycznych.

„Ponad 900 tysięcy działek” — tak skalę ogrodów prowadzonych przez PZD określa organizacja w swoich aktualnych materiałach informacyjnych.

Największa koncentracja ROD występuje w regionach silnie zurbanizowanych i uprzemysłowionych. Wynika to z historycznego powiązania ogrodów z zakładami pracy, koleją, kopalniami, hutami oraz dużymi osiedlami mieszkaniowymi.

Dlaczego ROD nadal są potrzebne miastom

Znaczenie ogrodów nie ogranicza się do prywatnego wypoczynku użytkowników. Kilkudziesięciohektarowy kompleks działkowy może tworzyć zwarty obszar zieleni, który zatrzymuje część wody opadowej, ogranicza nagrzewanie podłoża i zapewnia siedliska ptakom, owadom oraz drobnym ssakom.

ROD mogą również pełnić funkcję korytarzy ekologicznych, szczególnie gdy łączą parki, doliny rzeczne, nieużytki i inne tereny zielone. Ich wartość zależy jednak od sposobu zagospodarowania. Działka niemal całkowicie pokryta kostką, sztuczną trawą i zabudową ma mniejsze znaczenie przyrodnicze niż teren z drzewami, krzewami, rabatami i przepuszczalną glebą.

Najważniejsze funkcje współczesnych ogrodów:

• rekreacja mieszkańców bez konieczności wyjazdu poza miasto;
• uprawa warzyw, owoców i ziół;
• ochrona biologicznie czynnej powierzchni;
• retencja wody opadowej;
• ograniczanie skutków miejskiej wyspy ciepła;
• zachowanie starych odmian drzew i krzewów;
• tworzenie siedlisk zapylaczy;
• integracja sąsiedzka;
• aktywizacja seniorów;
• edukacja dzieci dotycząca przyrody i żywności.

Kontakt z zielenią nie rozwiązuje problemów zdrowotnych ani społecznych, ale może być elementem codziennego odpoczynku, ruchu i utrzymywania relacji. Szerzej zależność między regularnymi aktywnościami, relacjami i dobrostanem opisuje poradnik o tym, co wpływa na codzienne poczucie zadowolenia.

Jak zmieniały się ogródki działkowe

Największa zmiana dotyczy proporcji między uprawą a rekreacją. Przed wojną i w pierwszych dekadach po 1945 roku podstawą były grządki, drzewa owocowe i ziemniaki. Obecnie na wielu działkach większą powierzchnię zajmują trawniki, rabaty ozdobne, tarasy i miejsca wypoczynkowe.

Nie oznacza to zaniku funkcji produkcyjnej. Rosnące ceny żywności, zainteresowanie lokalnymi produktami i potrzeba kontroli sposobu uprawy powodują, że część użytkowników ponownie rozwija warzywniki. Popularne są podwyższone grządki, małe szklarnie, kompostowanie i zbieranie deszczówki.

Zmienił się również profil użytkowników. Działki nie są już kojarzone wyłącznie z emerytami. Po okresie pandemii wzrosło zainteresowanie nimi wśród młodych rodzin i osób pracujących zdalnie, choć uzyskanie prawa do działki w dużym mieście może wiązać się z wysokim wynagrodzeniem za istniejące nasadzenia i wyposażenie.

Dawny model	Współczesny model
Dominacja produkcji żywności	Połączenie uprawy z rekreacją
Przydział przez zakład pracy	Umowa ze stowarzyszeniem lub przeniesienie prawa
Prosta altana gospodarcza	Altana rekreacyjna w granicach prawa
Duży udział ziemniaków i warzyw	Warzywnik, trawnik, rabaty i strefa odpoczynku
Ręczne podlewanie	Zbiorniki na deszczówkę i systemy nawadniania
Jednolity profil użytkowników	Seniorzy, rodziny i młodsi mieszkańcy miast

Ogródki działkowe nie są reliktem PRL

Częste przekonanie, że ogródki działkowe powstały w czasach Polski Ludowej, jest historycznie nieprawdziwe. Ich początki sięgają XIX wieku, a zorganizowany ruch rozwijał się jeszcze przed odzyskaniem niepodległości. Okres PRL przyniósł natomiast masową rozbudowę sieci ogrodów i silne powiązanie ich z zakładami pracy.

Dzisiejsze ROD są rezultatem kilku nakładających się tradycji: dobroczynnych ogrodów dla ubogich, kolonii robotniczych, projektów zdrowotnych, przedwojennych stowarzyszeń, pracowniczych ogrodów działkowych oraz współczesnych organizacji społecznych.

Ich przyszłość zależy od polityki przestrzennej miast, ochrony gruntów, przestrzegania zakazu stałego zamieszkiwania i zdolności stowarzyszeń do utrzymania infrastruktury. Znaczenie ma również otwartość ogrodów na otoczenie. Część ROD udostępnia alejki, organizuje wydarzenia lokalne, prowadzi szkolenia i współpracuje ze szkołami.

Najczęściej zadawane pytania

Skąd wzięły się ogródki działkowe w Polsce?

Powstały jako odpowiedź na industrializację, ubóstwo rodzin robotniczych i brak zieleni w szybko rosnących miastach. Miały zapewniać żywność, ruch, odpoczynek oraz lepsze warunki sanitarne.

Jaki ogród uznaje się za pierwszy w Polsce?

Za początek zorganizowanego ruchu najczęściej uznaje się ogród „Kąpiele Słoneczne” założony w Grudziądzu w 1897 roku. Starszy ogród w Koźminie Wielkopolskim istniał już w XIX wieku, ale miał charakter lokalnej, odosobnionej inicjatywy.

Kiedy powstały pracownicze ogrody działkowe?

Ustawa o pracowniczych ogrodach działkowych została uchwalona w 1949 roku. Ogrody podporządkowano wówczas związkom zawodowym i powiązano z zakładami pracy.

Kiedy POD zmieniły nazwę na ROD?

Nazwa „rodzinne ogrody działkowe” została wprowadzona ustawą z 2005 roku. Obecne zasady działania ROD określa ustawa z 13 grudnia 2013 roku, która weszła w życie 19 stycznia 2014 roku.

Czy działkowiec jest właścicielem gruntu?

Nie. Działkowiec posiada prawo do korzystania z wydzielonej działki, ale grunt pozostaje własnością innego podmiotu. Do działkowca należą zgodne z prawem nasadzenia, urządzenia i obiekty wykonane na działce.

Ile ROD znajduje się w Polsce?

Struktury PZD podają ponad 4600 rodzinnych ogrodów działkowych oraz ponad 900 tys. działek. Z ogrodów wraz z rodzinami może korzystać około 4 mln osób.

Czy na działce ROD można mieszkać przez cały rok?

Nie. Ustawa traktuje działkę jako teren służący uprawie i wypoczynkowi, a nie jako nieruchomość mieszkaniową. Altana nie powinna być wykorzystywana do stałego zamieszkiwania.

Dlaczego ogrody są ważne dla miast?

Zapewniają mieszkańcom dostęp do zieleni, wspierają retencję wody, ograniczają nagrzewanie terenu i tworzą siedliska dla zwierząt. Pełnią też funkcje rekreacyjne, społeczne i edukacyjne.

Historia polskich działek nie zaczęła się od grillów, altan ani przepisów PRL. Zaczęła się od potrzeby zapewnienia mieszkańcom miast żywności, słońca, ruchu i kontaktu z ziemią. Współczesne ROD zachowały część tej roli, choć produkcję żywności coraz częściej łączą z wypoczynkiem i ochroną miejskiej zieleni.

Więcej ciekawych artykułów, porad lifestyle’owych i praktycznych wskazówek znajdziesz na stronie Lifestyle Blog. Rekomendujemy także lekturę materiału: Ghosting w związku i na randkach: dlaczego ktoś urywa kontakt bez wyjaśnienia