Kultura Orientu nie oznacza jednej kultury ani ściśle określonej grupy państw. Jak podaje redakcja LifestyleBlog, historyczne znaczenie pojęcia zmieniało się: początkowo odnoszono je przede wszystkim do Bliskiego Wschodu, a później także do Azji Południowej, Południowo-Wschodniej i Wschodniej.
Nie istnieje zatem urzędowa lista „krajów Orientu”. Organizacja Narodów Zjednoczonych dzieli Azję na pięć regionów statystycznych: Azję Zachodnią, Centralną, Południową, Wschodnią oraz Południowo-Wschodnią. Termin „Orient” ma natomiast charakter historyczny i kulturowy, dlatego jego zakres zależy od epoki, języka oraz kontekstu, w którym jest używany.
Najbezpieczniej mówić nie o jednej kulturze orientalnej, lecz o kulturach Bliskiego Wschodu i poszczególnych części Azji.
Co właściwie oznacza słowo „Orient”
Słowo „Orient” wywodzi się z łacińskiego określenia wschodu i miejsca, z którego „wschodzi” słońce. W europejskiej tradycji geograficznej oznaczało ziemie położone na wschód od Europy. Oxford Advanced Learner’s Dictionary definiuje Orient jako wschodnią część świata, ze szczególnym uwzględnieniem Chin i Japonii, podczas gdy starsze definicje obejmowały również kraje leżące na wschód od Morza Śródziemnego.
Zakres tego pojęcia rozszerzał się wraz z europejskimi podróżami, handlem i ekspansją kolonialną. Oxford Academic wskazuje, że początkowo przedmiotem badań orientalistycznych był głównie Bliski Wschód i świat islamu. Z czasem europejscy uczeni obejmowali tym terminem obszar rozciągający się od Afryki Północnej aż po Azję Wschodnią.
„The Orient of academic orientalism was a constantly shifting target” – wskazuje opracowanie Oxford Academic poświęcone geografii orientalizmu.
Współcześnie określenie „Orient” nadal występuje w nazwach kierunków studiów, muzeów, kolekcji sztuki, restauracji czy publikacji podróżniczych. W tekstach naukowych i informacyjnych częściej używa się jednak nazw konkretnych regionów, takich jak Azja Zachodnia, Bliski Wschód, Azja Południowa albo Azja Wschodnia. Pozwala to uniknąć traktowania dziesiątek narodów, języków i religii jako jednolitej społeczności.
Jakie kraje najczęściej zalicza się do Orientu
W szerokim, historycznym znaczeniu do Orientu zaliczano państwa położone od wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego po Pacyfik. Nie oznacza to, że wszystkie tworzą jeden obszar cywilizacyjny. Oficjalna klasyfikacja M49 Organizacji Narodów Zjednoczonych porządkuje je według położenia geograficznego.
Najczęściej wymieniane regiony i państwa to:
- Bliski Wschód i Azja Zachodnia: Arabia Saudyjska, Bahrajn, Irak, Izrael, Jordania, Katar, Kuwejt, Liban, Oman, Państwo Palestyna, Syria, Turcja, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Jemen. ONZ zalicza do Azji Zachodniej również Armenię, Azerbejdżan, Cypr i Gruzję.
- Azja Południowa: Afganistan, Bangladesz, Bhutan, Indie, Iran, Malediwy, Nepal, Pakistan i Sri Lanka.
- Azja Wschodnia: Chiny, Japonia, Mongolia, Korea Południowa i Korea Północna, a w klasyfikacji terytorialnej także Hongkong i Makau jako specjalne regiony administracyjne Chin.
- Azja Południowo-Wschodnia: Brunei, Kambodża, Indonezja, Laos, Malezja, Mjanma, Filipiny, Singapur, Tajlandia, Timor Wschodni i Wietnam.
- Azja Centralna: Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan.
W historycznych opracowaniach dotyczących orientalizmu do Orientu włączano także część Afryki Północnej, przede wszystkim Egipt, a w szerszym ujęciu również obszary Maghrebu. Wynikało to z politycznych, językowych i religijnych powiązań tych terenów z Bliskim Wschodem, a nie z ich położenia w Azji. Oxford Academic podaje, że zakres zachodnich wyobrażeń o Oriencie mógł rozciągać się „od Afryki Północnej do Azji Wschodniej”.
Bliski Wschód – język arabski, islam i kultura gościnności
Państwa Bliskiego Wschodu łączy wiele historycznych powiązań, ale różnią się one strukturą etniczną, wyznaniową i językową. W większości krajów Półwyspu Arabskiego oraz Lewantu dominującą rolę odgrywa język arabski. W Iranie podstawowym językiem jest perski, w Turcji turecki, a w Izraelu hebrajski i arabski.
Islam jest największą religią regionu, lecz występuje w wielu nurtach i lokalnych tradycjach. Bliski Wschód jest jednocześnie miejscem narodzin judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. W regionie działają wspólnoty sunnickie, szyickie, chrześcijańskie różnych obrządków, żydowskie, druzyjskie, jazydzkie oraz inne grupy religijne.
Do rozpoznawalnych elementów dziedzictwa należą kaligrafia arabska, architektura meczetów, geometryczne ornamenty, poezja, tkactwo, ceramika oraz kultura przyjmowania gości. UNESCO wpisało arabską kaligrafię na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Na tej samej liście znajduje się arabska kawa, przedstawiana jako symbol hojności i gościnności.
„Arabic coffee highlights an important aspect of generosity in Arab societies” – podaje UNESCO w opisie tradycji przygotowywania i podawania arabskiej kawy.
Podanie kawy nie jest wyłącznie czynnością kulinarną. W wielu społecznościach arabskich stanowi część rytuału powitania, rozmowy i budowania relacji.
Indie i Azja Południowa – religie, języki i wielowarstwowe dziedzictwo
Azja Południowa należy do najbardziej zróżnicowanych kulturowo części świata. Region jest związany z narodzinami hinduizmu, buddyzmu, dżinizmu i sikhizmu. Islam ma silną pozycję między innymi w Pakistanie, Bangladeszu, Afganistanie i na Malediwach, a znaczące wspólnoty muzułmańskie żyją także w Indiach i na Sri Lance.
Nie istnieje jedna „kultura indyjska”, która opisywałaby cały subkontynent. Indie są państwem wielojęzycznym i wieloreligijnym, a tradycje różnią się pomiędzy północą, południem, wschodem i zachodem kraju. Odrębne dziedzictwo mają także Pakistan, Nepal, Bhutan, Bangladesz, Sri Lanka i Malediwy.
W kulturach tego regionu duże znaczenie zachowują:
- więzi rodzinne i wspólnotowe;
- święta religijne oraz lokalne kalendarze obrzędowe;
- muzyka, taniec, teatr i tradycje ustne;
- tkaniny, haft, biżuteria i rzemiosło;
- kuchnie wykorzystujące regionalne mieszanki przypraw.
UNESCO podkreśla, że szlaki handlowe Azji umożliwiały przemieszczanie się nie tylko towarów, lecz także wierzeń, praktyk religijnych, języków i form sztuki. Hinduizm, buddyzm, zoroastryzm, islam i chrześcijaństwo rozwijały się oraz zmieniały w wyniku kontaktów pomiędzy różnymi społecznościami.
Chiny, Japonia i Korea – kultury Azji Wschodniej
Azja Wschodnia bywa w europejskich tekstach nazywana Dalekim Wschodem. Do tego regionu ONZ zalicza Chiny, Japonię, Mongolię, Koreę Północną i Koreę Południową. Pomimo wielowiekowych kontaktów kultury tych państw zachowały odrębne języki, systemy pisma, tradycje polityczne i obyczaje.
Na rozwój Chin, Korei i Japonii wpływały między innymi konfucjanizm, buddyzm i lokalne systemy wierzeń. Chińskie pismo oraz klasyczne teksty oddziaływały przez stulecia na wykształcone elity w sąsiednich państwach. Nie oznacza to jednak kulturowej jednolitości. Japonia rozwinęła własne tradycje związane z sintoizmem, Korea odrębne formy sztuki i obrzędowości, a Chiny obejmują liczne grupy etniczne i regionalne kultury.
Na listach UNESCO znajdują się między innymi chińska kaligrafia oraz tradycyjne techniki przetwarzania herbaty i związane z nimi praktyki społeczne w Chinach. Organizacja traktuje te elementy nie jako dekoracyjne symbole „egzotycznego Wschodu”, lecz jako żywe umiejętności przekazywane pomiędzy pokoleniami.
UNESCO określa różnorodność kulturową jako „manifold ways in which the cultures of groups and societies find expression”.
Azja Południowo-Wschodnia – mozaika religii i tradycji
Azja Południowo-Wschodnia obejmuje jedenaście państw rozciągających się pomiędzy Oceanem Indyjskim i Pacyfikiem. Region kształtowały wpływy miejscowych kultur, migracji austronezyjskich, cywilizacji indyjskich i chińskich, islamu, buddyzmu, chrześcijaństwa oraz europejskiego kolonializmu.
Indonezja jest państwem z największą na świecie populacją muzułmańską, lecz poszczególne wyspy zachowują odmienne tradycje. Tajlandia, Mjanma, Laos i Kambodża są silnie związane z buddyzmem therawady. Filipiny mają większość chrześcijańską, a w Malezji i Brunei islam odgrywa kluczową rolę w życiu publicznym. Wietnam łączy tradycje buddyjskie, konfucjańskie, lokalne kulty przodków oraz inne systemy religijne.
Różnice widoczne są również w architekturze, muzyce, teatrze, ubiorze i kuchni. Do znanych tradycji należą indonezyjski batik i teatr cieni, khmerski taniec klasyczny, tajskie rzemiosło, wietnamskie praktyki świąteczne oraz filipińskie tradycje łączące wpływy azjatyckie i europejskie.
Co naprawdę wyróżnia kultury Orientu
Kultur Orientu nie można sprowadzić do wspólnego stroju, kuchni, religii ani sposobu życia. Obszar określany historycznie jako Orient obejmuje społeczeństwa arabskie, perskie, tureckie, indyjskie, chińskie, japońskie, koreańskie, mongolskie oraz dziesiątki kultur Azji Centralnej i Południowo-Wschodniej.
Ich wspólną cechą nie jest jednolitość, lecz wyjątkowo duża różnorodność językowa, religijna i historyczna. UNESCO wskazuje, że region Azji i Pacyfiku należy do najbardziej zróżnicowanych kulturowo i językowo części świata, a około połowy języków świata używa się właśnie na tym obszarze.
Dlatego określenie kraje Orientu może być użyteczne jako termin historyczny lub popularnonaukowy, ale przy opisywaniu konkretnych zwyczajów lepiej wskazać państwo, region i społeczność. Ceremonia herbaciana w Japonii, arabska kultura kawy, indyjski taniec klasyczny czy indonezyjski batik należą do odmiennych tradycji. Łączy je położenie na wschód od Europy w dawnym europejskim podziale świata, nie zaś jedna wspólna kultura.
Więcej ciekawych artykułów, porad lifestyle’owych i praktycznych wskazówek znajdziesz na stronie Lifestyle Blog. Rekomendujemy także lekturę materiału: Kamienie milowe – co to jest milestone i jak wyznaczać je w projekcie i życiu
