Alergia to nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego na substancję, która dla większości ludzi pozostaje nieszkodliwa — na przykład pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, określone produkty spożywcze, sierść i naskórek zwierząt, jad owadów czy niektóre leki. Jak informuje redakcja LifestyleBlog, kichania, świądu skóry czy łzawienia oczu, ale w części przypadków prowadzi do ciężkiej, zagrażającej życiu anafilaksji.
Objawy zależą od rodzaju alergenu i sposobu, w jaki organizm się z nim zetknął. Reakcja może dotyczyć nosa i oczu, skóry, przewodu pokarmowego albo układu oddechowego. Sama obecność kataru, wysypki czy bólu brzucha nie wystarcza jednak do rozpoznania alergii — podobne dolegliwości mogą mieć również inne przyczyny. Diagnoza opiera się przede wszystkim na wywiadzie lekarskim, ocenie związku między kontaktem z podejrzanym alergenem a objawami oraz, gdy jest to uzasadnione, odpowiednio dobranych testach.
Czym właściwie jest alergia?
Układ odpornościowy ma rozpoznawać i zwalczać rzeczywiste zagrożenia, takie jak drobnoustroje. W alergii dochodzi jednak do nadmiernej odpowiedzi na substancję, która normalnie nie powinna wywoływać takiej reakcji.
Polski portal Pacjent.gov.pl opisuje ten mechanizm następująco:
„Alergia wynika z nadmiernej, niewłaściwej reakcji organizmu na czynniki, które z natury są niegroźne.”
W części reakcji alergicznych zasadniczą rolę odgrywają przeciwciała klasy IgE. Po ponownym kontakcie z konkretnym alergenem aktywowane są komórki układu odpornościowego, które uwalniają między innymi histaminę oraz inne mediatory stanu zapalnego. To właśnie z tym procesem związane są takie symptomy jak świąd, pokrzywka, kichanie, wodnisty katar, obrzęk czy skurcz oskrzeli.
Nie wszystkie choroby alergiczne przebiegają jednak według identycznego mechanizmu immunologicznego. Dlatego diagnostyka powinna odnosić się do konkretnych objawów i podejrzewanych czynników wyzwalających, a nie polegać na przypadkowym wykonywaniu szerokich paneli badań.
Najczęstsze objawy alergii
Objawy alergiczne mogą rozpocząć się w ciągu kilku minut od kontaktu z alergenem, ale niektóre reakcje rozwijają się później. NHS wymienia między innymi katar, kichanie, zaczerwienienie lub łzawienie oczu, kaszel, świsty i duszność, pokrzywkę oraz dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
Do typowych symptomów należą:
- kichanie, wodnisty lub zatkany nos, świąd nosa;
- czerwone, swędzące i łzawiące oczy;
- pokrzywka, zaczerwienienie, świąd albo obrzęk skóry;
- kaszel, świsty oddechowe, uczucie ucisku w klatce piersiowej i duszność;
- obrzęk ust, języka lub twarzy;
- ból brzucha, skurcze, nudności, wymioty albo biegunka;
- w ciężkiej reakcji — spadek ciśnienia, problemy z oddychaniem, zawroty głowy i utrata przytomności.
Charakter objawów często podpowiada, z jakim typem alergii można mieć do czynienia, ale nie zastępuje diagnostyki.
Przykładowo alergiczny nieżyt nosa zazwyczaj powoduje kichanie, swędzenie nosa, wodnistą wydzielinę lub niedrożność nosa oraz swędzące i łzawiące oczy. Objawy mogą pojawić się już wkrótce po kontakcie z pyłkami, roztoczami, pleśnią lub alergenami zwierzęcymi.
Alergia wziewna — pyłki, roztocza, pleśń i zwierzęta
Jedną z najczęstszych postaci alergii jest reakcja na alergeny obecne w powietrzu. Mogą to być pyłki drzew, traw i chwastów, roztocza kurzu domowego, zarodniki pleśni oraz alergeny związane ze zwierzętami.
W przypadku alergii na pyłki objawy często mają charakter sezonowy. NHS wskazuje, że typowe są kichanie, kaszel, wodnisty lub zatkany nos, swędzenie i łzawienie oczu, świąd gardła, nosa i uszu, bóle głowy oraz zmęczenie.
Alergia na roztocza może natomiast utrzymywać się przez cały rok. Ograniczenie ekspozycji na alergen jest jednym z podstawowych elementów postępowania, choć całkowite usunięcie roztoczy ze środowiska domowego nie jest możliwe.
Przy alergiach wziewnych pomocne może być między innymi ograniczanie kontaktu z konkretnym, potwierdzonym alergenem. W przypadku pyłków znaczenie może mieć zmniejszanie ekspozycji w okresie wysokiego stężenia pyłków, a w przypadku roztoczy — właściwa organizacja środowiska domowego.
Nie ma natomiast jednej uniwersalnej metody odpowiedniej dla wszystkich osób z alergią.
Alergia pokarmowa — objawy mogą dotyczyć nie tylko przewodu pokarmowego
Alergia pokarmowa jest reakcją immunologiczną pojawiającą się po kontakcie z określonym składnikiem żywności. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej zwraca uwagę, że reakcję może wywołać nawet niewielka ilość produktu zawierającego alergen.
Objawy mogą obejmować przewód pokarmowy, skórę i drogi oddechowe. Możliwe są między innymi ból brzucha, biegunka, wzdęcia i wymioty, ale również pokrzywka, świąd, kaszel, katar, łzawienie oczu czy reakcja anafilaktyczna.
To istotne, ponieważ alergia pokarmowa bywa błędnie utożsamiana wyłącznie z dolegliwościami żołądkowymi.
Jednocześnie alergia pokarmowa nie jest tym samym co nietolerancja pokarmowa. W alergii uczestniczy układ immunologiczny, natomiast nietolerancja może wynikać na przykład z niedoboru enzymu, jak w przypadku nietolerancji laktozy związanej z niedoborem laktazy.
Pacjent.gov.pl podkreśla:
„Lekarz diagnozuje alergię i nietolerancję pokarmową, kieruje na badania i ustala terapię oraz daje zalecenia.”
Z tego powodu samodzielne wykluczanie dużych grup produktów z diety bez wskazań medycznych nie jest właściwą metodą rozpoznawania alergii.
Alergia skórna — pokrzywka, świąd i wyprysk
Reakcje alergiczne mogą manifestować się przede wszystkim na skórze. Typowym przykładem jest pokrzywka: swędzące, uniesione zmiany, które mogą pojawiać się w różnych miejscach ciała.
Możliwy jest również obrzęk naczynioruchowy, obejmujący na przykład wargi, powieki czy inne okolice. Zmiany skórne występują także w przebiegu części alergii pokarmowych i lekowych.
Nie każda wysypka jest jednak alergią. Wykwity skórne mogą mieć wiele innych przyczyn, dlatego kluczowe znaczenie ma ich charakter, czas wystąpienia oraz związek z konkretnym pokarmem, lekiem, kosmetykiem lub inną ekspozycją.
Alergia na leki
Reakcję alergiczną mogą wywoływać również leki. Według Mayo Clinic możliwe objawy obejmują pokrzywkę, świąd lub wysypkę, obrzęk twarzy, świsty, duszność, wymioty, biegunkę i zawroty głowy. W najcięższych przypadkach może wystąpić anafilaksja.
Rozpoznawanie alergii polekowej wymaga dokładnego ustalenia, jaki preparat został zastosowany, w jakiej dawce, po jakim czasie pojawiły się objawy i czy pacjent przyjmował równocześnie inne leki.
Ma to praktyczne znaczenie również w przyszłości, ponieważ nieprawidłowo przypisana alergia na lek może wpływać na dobór kolejnych terapii.
Alergia na jad owadów
Użądlenie pszczoły, osy lub innego owada zwykle powoduje miejscowy ból, zaczerwienienie i obrzęk. U osoby uczulonej reakcja może jednak stać się uogólniona.
Mayo Clinic wskazuje, że oprócz rozległego obrzęku mogą wystąpić między innymi pokrzywka na całym ciele, zaczerwienienie, kaszel, ucisk w klatce piersiowej, świsty i duszność. Możliwa jest również anafilaksja.
Pacjent.gov.pl wymienia jad owadów jako jeden z potencjalnych czynników prowadzących do ciężkiej reakcji anafilaktycznej.
Anafilaksja — objawów nie wolno przeczekać
Najgroźniejszą postacią reakcji alergicznej jest anafilaksja. Może rozwinąć się bardzo szybko i prowadzić do zaburzeń oddychania oraz krążenia.
Do niepokojących objawów należą między innymi:
- narastająca duszność, świsty, chrypka lub uczucie zamykania gardła;
- obrzęk języka lub gardła;
- znaczne osłabienie, zawroty głowy, gwałtowny spadek ciśnienia;
- utrata przytomności;
- szybko rozwijające się objawy dotyczące kilku układów jednocześnie.
Polskie źródła urzędowe wskazują jednoznacznie:
„Objawy alergii mogą mieć różne nasilenie – od łagodnych po zagrażające życiu.”
Anafilaksja wymaga natychmiastowego działania. Podstawowym lekiem ratunkowym jest adrenalina. Osoby, którym lekarz zalecił noszenie automatycznego wstrzykiwacza z adrenaliną, powinny stosować go zgodnie z otrzymanym planem postępowania i wezwać pomoc medyczną. NHS oraz Mayo Clinic wskazują adrenalinę jako leczenie ratunkowe ciężkiej reakcji alergicznej.
W Polsce w stanie bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia należy wezwać pomoc pod numerem 112 albo 999.
Jak diagnozuje się alergię?
Nie istnieje jeden test, który w każdej sytuacji samodzielnie odpowiada na pytanie, czy dana osoba ma alergię.
Punktem wyjścia jest szczegółowy wywiad. Lekarz może pytać o rodzaj dolegliwości, ich początek, czas trwania, miejsce występowania, sezonowość, spożywane produkty, stosowane leki i potencjalne alergeny obecne w domu lub pracy.
Pomocny może być dzienniczek objawów. Mayo Clinic wskazuje, że w diagnostyce lekarz może zalecić zapisywanie symptomów i możliwych czynników wyzwalających, a przy podejrzeniu alergii pokarmowej również spożywanych produktów.
W zależności od sytuacji stosowane są między innymi:
- punktowe testy skórne;
- oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi;
- odpowiednio prowadzone próby eliminacji i prowokacji przy wybranych alergiach;
- dodatkowe badania potrzebne do wykluczenia innych przyczyn objawów.
Wynik testu powinien być zawsze interpretowany razem z historią choroby i objawami pacjenta. Samo wykrycie uczulenia na określoną substancję nie powinno być analizowane w oderwaniu od obrazu klinicznego.
Jak radzić sobie z alergią?
Postępowanie zależy od rodzaju alergii, jej ciężkości i alergenu. Jedną z podstawowych metod jest ograniczenie kontaktu z potwierdzonym czynnikiem wyzwalającym. NHS oraz Mayo Clinic wymieniają unikanie alergenu jako jeden z głównych elementów kontroli choroby.
Drugim elementem jest leczenie objawów.
Stosowane mogą być między innymi leki przeciwhistaminowe, donosowe glikokortykosteroidy, krople do oczu oraz inne preparaty dobrane do konkretnego typu choroby alergicznej. Antyhistaminiki ograniczają działanie histaminy i mogą zmniejszać między innymi świąd, kichanie czy wodnisty katar.
Przy alergicznym nieżycie nosa skuteczne mogą być również donosowe glikokortykosteroidy, które redukują stan zapalny błony śluzowej nosa.
W części przypadków lekarz może zaproponować immunoterapię alergenową. Polega ona na kontrolowanym podawaniu określonego alergenu w celu modyfikacji odpowiedzi immunologicznej. Terapia może mieć formę zastrzyków lub, w przypadku niektórych alergenów, preparatów podawanych pod język.
Czego nie robić przy podejrzeniu alergii?
Jednym z częstych błędów jest samodzielne wprowadzanie bardzo restrykcyjnej diety na podstawie pojedynczych objawów lub niezweryfikowanych testów.
Szczególna ostrożność potrzebna jest u dzieci. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej zaznacza:
„Rodzice nigdy nie powinni decydować o wprowadzeniu diety eliminacyjnej na własną rękę.”
Nieuzasadnione eliminowanie istotnych produktów może prowadzić do niedoborów żywieniowych. Jeśli istnieje podejrzenie alergii pokarmowej, eliminacja i ewentualna późniejsza prowokacja powinny być elementem zaplanowanej diagnostyki.
Nie należy również zakładać, że każdy przewlekły katar jest alergiczny. Istnieje między innymi niealergiczny nieżyt nosa, który może powodować zatkanie nosa, wydzielinę i spływanie śluzu po tylnej ścianie gardła mimo braku potwierdzonej alergii.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Konsultacja jest uzasadniona przede wszystkim wtedy, gdy objawy regularnie powracają, wyraźnie wiążą się z konkretną ekspozycją, utrzymują się przez dłuższy czas albo istotnie utrudniają codzienne funkcjonowanie.
Diagnostyki wymagają również reakcje występujące po konkretnym pokarmie lub leku oraz sytuacje, w których występują świsty, duszność albo nasilone obrzęki.
Po przebytej ciężkiej reakcji alergicznej potrzebne jest ustalenie jej przyczyny i dalszego planu postępowania. Może on obejmować unikanie alergenu, leki, wyposażenie w adrenalinę do samodzielnego podania i — w wybranych przypadkach — immunoterapię.
Najbardziej użyteczna jest diagnoza odpowiadająca na trzy pytania: co wywołuje reakcję, jakie objawy powoduje i jak należy postąpić przy następnym kontakcie.
Najważniejsze informacje w skrócie
Alergia może powodować zarówno łagodne, przewlekłe dolegliwości, jak i gwałtowne reakcje wymagające natychmiastowej pomocy. Do najczęstszych alergenów należą pyłki roślin, roztocza, pokarmy, alergeny zwierząt, jad owadów i niektóre leki.
Objawów nie powinno się interpretować wyłącznie na podstawie jednego symptomu lub przypadkowego wyniku badania. Diagnostyka obejmuje wywiad, ocenę przebiegu reakcji oraz — gdy istnieją wskazania — testy skórne lub badania swoistych IgE.
Leczenie może obejmować ograniczenie ekspozycji, leki objawowe, immunoterapię oraz przygotowany przez lekarza plan postępowania w przypadku ciężkiej reakcji.
Nagła duszność, obrzęk gardła, gwałtowne osłabienie lub utrata przytomności po kontakcie z potencjalnym alergenem wymagają natychmiastowej pomocy.
Więcej ciekawych artykułów, porad lifestyle’owych i praktycznych wskazówek znajdziesz na stronie Lifestyle Blog. Rekomendujemy także lekturę materiału: Kamienie milowe – co to jest milestone i jak wyznaczać je w projekcie i życiu
