Odporność organizmu - układ limfatyczny, leukocyty, immunoglobuliny

Układ limfatyczny kobietyOdporność jest ważną częścią dla prawidłowego funkcjonowania ludzkiego organizmu, ponieważ odpowiedzialny za nią układ odpornościowy stanowi "bramę" dla wszystkich drobnoustrojów, które mają chęć wniknąć do naszego organizmu. Zagadnienie odporności jest szczególnie ważne w okresach zachorowań, kiedy to wiele ludzi jest przeziębionych lub ma grypę.

Przypominają również o tym liczne reklamy, które zachęcają do zakupu syropu czy tabletek. Okresem największej zachorowalności w Polsce jest cały okres zimowy: od listopada do kwietnia. Wtedy to do lekarzy rodzinnych zgłasza się najwięcej chorych. Mówiąc o odporności nie tylko przeziębienie i grypa się z tym zagadnieniem łączą. Istnieją takie choroby, o których nikt nie powiedziałby, że brak odporności może je wywołać - a jednak.

Skupmy się na tym, czym właściwie jest ta odporność - enzymem, białą krwinką czy może reakcją chemiczną? Otóż odporność jest odpowiedzią organizmu na "wezwanie" do walki z drobnoustrojami, które właśnie wniknęły do naszego organizmu. Skomplikowany proces odpowiedzi immunologicznej, kiedy to drobnoustroje zostają rozpoznane i reagują odpowiednio na antygeny również zaliczany jest do odporności, ponieważ wtedy rozgrywa się decydująca "batalia" prowadzona przez limfocyty naszego organizmu.

Skoro już mniej więcej wiemy jak działa powyższy mechanizm, możemy się zastanowić w jaki sposób zarażamy się grypą tak szybko. To nie jest skomplikowana czynność dla wszystkich drobnoustrojów chorobotwórczych, które w przypadku grypy mają naprawdę swobodę działania. Wystarczy jedno kichnięcie, aby ktoś, kto ma słabszą odporność mógł przejąć zarazka i do jego organizmu mogły wniknąć zaczątki choroby. Choroby przenoszone drogą kropelkową mają to do siebie, że bardzo łatwo można się nimi zarazić, dlatego warto zważać na higienę w okresie największych zachorowań. Najwięcej zarazków czai się tam, gdzie najwięcej ludzi ma styczność z rzeczami: poręcze, klamki czy długopisy (w urzędach, bankach), ale trzeba też używać chusteczek higienicznych jednorazowo, gdyż tam również znajduje się skupisko zarazków. Profilaktyka chorób przenoszonych drogą kropelkową jest ważna, a przestrzegając podstawowych zasad higienicznych można uchronić się przed grypą czy przeziębieniem, które tak mocno dają nam w kość i powodują absencję w pracy, szkole, etc.

Budowa i rola układu limfatycznego, który zawiaduje wszystkimi czynnościami obronnymi organizmu

Za odporność ludzkiego organizmu odpowiedzialne są komórki i narządy układu limfatycznego (odpornościowego) oraz immunoglobuliny (białka osocza). Wszystkie one odpowiednio funkcjonując w każdej chwili życia chronią nas przed szkodliwymi drobnoustrojami wywołującymi liczne choroby. Człowiek pozbawiony całkowicie odporności nie byłby w stanie przeżyć bez żadnej ingerencji ze strony lekarza, gdyż zabiłby go nawet najmniejszy zarazek. Owszem, istnieje nabyty zespół braku odporności (AIDS), jednak osoby cierpiące na AIDS powinny przyjmować leki, które pomagają stymulować reakcje obronnościowe organizmu, co w konsekwencji zapobiega łatwemu wnikaniu drobnoustrojów do organizmu i przedłuża im życie. Niedobór odporności może być również spowodowany chorobami genetycznymi, np. zespołem SCID, kiedy to organizm dziecka jest podatny na wszelkie zakażenia. Nieleczona choroba prowadzi do śmierci przed ukończeniem 2. roku życia. Również nadmierne działanie układu odpornościowego może prowadzić do zaburzonego działania komórek odpornościowych, ponieważ atakują one komórki własnego organizmu, co wywołuje choroby nazywane mianem autoimmunologicznych.

Układ limfatyczny

Układ limfatyczny jest partnerem układu krwionośnego i jedno bez drugiego nie mogłoby istnieć (pomijając fakt, że bez żadnego układu w ciele człowieka nie można by przeżyć). Układ odpornościowy ma wiele ważnych zadań do wykonania, jednak najważniejsze trzy to:

  • współpracując z układem krążenia ma za zadanie przetransportować wodę i substancje białkowe, które opuściły naczynia włosowate do obiegu krwi, by usunąć niepotrzebne produkty z organizmu człowieka;
  • dostarczyć tłuszcze wchłaniające się w jelicie cienkim do krwiobiegu;
  • kontrola obcych ciał i ewentualne oczyszczenie organizmu z nich.

Narządami układu limfatycznego są: szpik kostny, grasica, węzły chłonne, śledziona oraz migdałki. Do komórek i cząsteczek układu zalicza się: komórki macierzyste szpiku kostnego (limfocyty) a także białkowe elementy utożsamiane z układem limfatycznym.

Szpik kostny

Jest gąbczastą tkanką, która wypełnia jamy szpikowe kości długich, m. in.: kości udowej oraz ramiennej, a także żeber, mostka oraz w kości czaszki i miednicy. Występuje w postaci szpiku kostnego czerwonego i szpiku kostnego żółtego, z tym, że szpik kostny czerwony to zasadniczy narząd krwiotwórczy, jest miejscem powstania elementów morfotycznych krwi oraz miejscem, gdzie powstają i dojrzewają limfocyty B szpikozależne. Biorą one udział w zwalczaniu antygenów. Szpik kostny jest drugim centralnym narządem limfatycznym, zaraz po grasicy.

Grasica

Jest uważana za centralny narząd układu odpornościowego, w którym dojrzewają limfocyty T grasiczozależne. Dobrze rozwinięty narząd u dzieci - masa grasicy wzrasta od urodzenia do pokwitania (o około połowę: od 20g do 40g). Niestety później ulega zanikowi (inwolucji): u osób 70-letnich jej masa wynosi już 5g. Grasica jest narządem, który jest gruczołem dokrewnym oraz narządem limfatycznym. Jej funkcje to: odpowiedzialność za dojrzewanie limfocytów T, które są grasiczozależne oraz produkcja hormonów (tymozyny, tymopoetyny i grasiczego czynnika humoralnego).

Wrodzony brak grasicy powoduje zmniejszenie liczby limfocytów we krwi obwodowej oraz brak odporności immunologicznej typu komórkowego. Usunięcie grasicy u noworodków może powodować zanik limfocytów T, a nawet wyniszczenie organizmu i śmierć wskutek infekcji. Jednak u dorosłych czasem stosuje się taki zabieg w celach leczniczych.

Węzły chłonne

Zbudowane są z tkanki łącznej siateczkowatej. Są one obwodowymi narządami limfatycznymi, które leżą na przebiegu naczyń limfatycznych na drodze przepływu krwi oraz we wszystkich narządach wewnętrznych. To właśnie do węzłów chłonnych napływają limfocyty wraz z chłonką, zatrzymując się w miąższu węzłów chłonnych w strefie przykorowej- grasiczozależnej. W tej strefie dzielą się i tworzą ośrodki rozmnażania limfocytów, później opuszczają węzły chłonne trafiając do krwi.

Węzły tworzą skupiska, które zazwyczaj są zauważalne w okolicach stawów, między głową a szyją, szyją i tułowiem oraz kończynami i tułowiem. Funkcjami węzłów chłonnych jest:

  • - filtracja limfy i zatrzymywanie antygenów;
  • - prezentacja i niszczenie antygenów;
  • - rozmnażanie limfocytów B (w grudkach limfatycznych) oraz limfocytów T (w części przykorowej);
  • - są miejscem, gdzie wydzielane są przeciwciała przez limfocyty B i komórki plazmatyczne.

Ponad 99% antygenów zatrzymywanych jest w zatokach węzłów - większość jest niszczona przez makrofagi, reszta jest przekazywana limfocytom.

Śledziona

Jest największym narządem układu odpornościowego, który jest miejscem niszczenia zużytych erytrocytów i trombocytów. Zaliczana jest do obwodowego narządu limfatycznego o masie 100-200g i stosunkowo największym skupiskiem limfocytów wśród narządów limfatycznych. Narząd ten charakteryzuje się gęstą siateczką, na której znajdują się wyspecjalizowane komórki mające zdolność do fagocytozy. Śledziona nie jest narządem, bez którego nie da się żyć. Usunięcie śledziony (najczęściej z powodu urazów mechanicznych, a także nowotworów) może powodować zwiększone prawdopodobieństwo zakażeń bakteryjnych.

Migdałki

Są narządami układu limfatycznego, które tworzą duże skupiska węzłów chłonnych. Położone są w tylnej części gardła (w miejscu, gdzie jama nosowa przechodzi w gardło)- to położenie pozwala im na zwalczanie czynników szkodliwych, które dostają się drogą oddechową. Funkcją ich jest zwalczanie wszystkich ciał obcych, szkodliwych dla organizmu substancji, które dostają się do ciała ludzkiego za pośrednictwem układu oddechowego, drogą powietrzną i z krwią.

Limfa

Jest płynem międzykomórkowym lekko zasadowym o żółtawym kolorze, który dostał się do naczyń limfatycznych. Podobna do osocza krwi, chociaż odrobinę różniąca się składem chemicznym: w swoim składzie ma więcej tłuszczów, limfocytów, mniej białek oraz może krzepnąć dzięki zawartości fibrynogenu. Kiedy limfa płynie do krwi, po drodze przepływa przez około 8-10 węzłów limfatycznych, gdzie ulega filtracji. Następnie transportowana jest do dużych zbiorników, przewodów chłonnych: prawego i lewego. Stamtąd skierowana jest do wspólnego przewodu piersiowego, która uchodzi do wielkich naczyń żylnych. Naczynia limfatyczne, którymi przepływa większa ilość chłonki (limfy) jest zaopatrzona w zastawki (podobnie jak w tętnicach).

Jakie wyróżniamy komórki i cząsteczki układu odpornościowego oraz za co odpowiadają one w naszym organizmie?

Leukocyty są krwinkami białymi, których we krwi obwodowej jest od 4 do 11 tysięcy na milimetr sześcienny krwi. Białe krwinki krwi są zdolne do ruchu pełzakowatego: najbardziej ruchliwe są granulocyty oraz monocyty. Są to krwinki odpowiedzialne za reakcje obronne organizmu. Znajdując się we krwi obwodowej możemy je nazwać także komórkami macierzystymi szpiku kostnego.

Leukocyty możemy podzielić na:

1) granulocyty - posiadają one małe ziarenka cytoplazmy. Można je podzielić na:

  • - neutrofile: komórki obojętnochłonne. Ich funkcją jest wykrywanie i fagocytowanie różnych czynników chorobotwórczych;
  • - bazofile: komórki zasadochłonne. Biorą udział w reakcjach alergicznych, wytwarzają białka histaminę i heparynę;
  • - eozynofile: komórki kwasochłonne. Zajmują się niszczeniem obcych białek i są "kierownikami" dla wszystkich reakcji alergicznych oraz także zwalczają pasożyty jelitowe.

2) limfocyty - stanowią ok. 25-35% wszystkich leukocytów krwi, dzielą się na: limfocyty małe, średnie i duże. Dzielimy je na: limfocyty T, B oraz NK.

  • - limfocyty T: grasiczozależne, odpowiadają za odpowiedź immunologiczną typu komórkowego, na powierzchni znajdują się przeciwciała wiążące antygeny;
  • - limfocyty B: szpikozależne, odpowiadają za humoralną odpowiedź immunologiczną. Rozróżnia się limfocyty B plazmatyczne, które zajmują się produkcją przeciwciał oraz limfocyty B pamięci;
  • - limfocyty NK: są nazywany naturalnymi zabójcami, które niszczą komórki nowotworowe.

3) monocyty - uczestniczą we wszystkich reakcjach odpornościowych, współpracując z limfocytami T. Są odpowiedzialne za wytwarzanie czynnika, który hamuje namnażanie komórek nowotworowych oraz wytwarzają interferon, który hamuje namnażanie wirusów. Zajmują się także fagocytowaniem bakterii, wirusów, grzybów oraz martwych komórek.

Białka, które są ważne dla układu odpornościowego człowieka

Do białkowych elementów, które są istotne dla całego systemu odpornościowego zalicza się: przeciwciała (immunoglobuliny), cytokiny oraz układ dopełniacza.

1) Przeciwciała (immunoglobuliny) - są to białka występujące w osoczu krwi, występują one na powierzchni komórek pod postacią receptorów białkowych, jako wolne przeciwciała, które pozostały po wcześniejszym kontakcie z antygenem. Są różne rodzaje przeciwciał:

  • - IgA: biorą one udział w humoralnych mechanizmach odporności w okolicy błon śluzowych przewodu pokarmowego, dróg oddechowych oraz przewodów układu moczowo-płciowego;
  • - IgD: ich funkcja nie została wówczas poznana;
  • - IgE: dzięki nim rozwija się reakcja alergiczna, biorą udział w obronie przed pasożytami;
  • - IgG: to ważna immunoglobulina, ponieważ bierze ona udział we wtórnej odpowiedzi immunologicznej, usuwając mikroorganizmy. Są jedyną grupą przeciwciał, które przechodzą przez łożysko;
  • - IgM: biorą udział w odpowiedzi pierwotnej odpowiedzi immunologicznej. Powstają jako pierwsze w rozwoju osobniczym niemowlęcia.

2) Cytokiny - wydzielane są przez leukocyty. Dzielą się na: interleukiny, interferon oraz chemokiny.

  • - Interleukiny: przekazują informacje między leukocytami;
  • - Interferon: zwalcza wirusy w organizmie człowieka;
  • - Chemokiny: odpowiadają za wędrówkę leukocytów w miejsce zaburzenia homeostazy przez np. czynnik zapalny.

3) Układ dopełniacza - to białka znajdujące się w osoczu, które uczestniczą w mechanizmach odpornościowych organizmu. Ich zadaniem jest niszczenie bakterii oraz wirusów. Wspomagają działanie procesu fagocytozy, a także są odpowiedzialne za uruchomienie reakcji zapalnych.

Jak organizm radzi sobie z chorobami - czyli o rodzajach odporności organizmu

Odporność organizmu człowieka może mieć różny charakter: podstawową jest ta, którą mamy rodząc się, czyli wrodzoną, która jest obecna w nieuszkodzonej skórze, wydzielinie śluzowej w płucach oraz kwas solny w żołądku. W późniejszych latach zyskujemy odporność nabytą, która może być czynna i bierna, w zależności od tego, czy przyjmujemy gotowe przeciwciała (bierna) czy wytwarza je nasz organizm po kontakcie z antygenem (czynna). Odporność nabytą możemy podzielić na czynną i bierną, a wyjaśnienie można znaleźć powyżej. Na odporność nabytą czynną składają się: naturalna, która powstaje po przebyciu choroby oraz sztuczna, która wytwarza się po podaniu szczepionki. Odporność nabytą bierną można podzielić na: naturalną, która jest przekazywana przez łożysko matki oraz sztuczną, która występuje po otrzymaniu surowicy odpornościowej.

Organizm ludzki wytwarza swoje odpornościowe linie obrony, jest ich trzy i każda ma swoje charakterystyczne objawy. Jako pierwszą linię obrony zalicza się mikroflorę, wydzieliny ciała (pot, łój, śluz, enzymy i soki trawienne, łzy oraz ślinę), odruchy obronne (kichanie, kaszel, wymioty, biegunka). Jako drugą linię obrony określa się odporność genetyczną za pośrednictwem wytwarzania makrofagów i bazofili, które mają zdolność do fagocytozy oraz wydzielania heparyny i histaminy. Duże znaczenie ma również mikroflora i wytwarzanie eozynofili, interferonu odpowiedzialnego za zwalczanie wirusów. Objawami drugiej linii obrony będzie podwyższona temperatura ciała oraz stan zapalny. Trzecią linią obrony będzie odporność nabyta, która dzieli się na długotrwałą (czynna) i krótkotrwałą (bierna).

Autoimmunologiczne choroby - kiedy organizm walczy sam ze sobą

Istotą chorób autoimmunologicznych jest wytwarzanie limfocytów albo przeciwciał przeciwko własnym antygenom. Odpowiedź immunologiczna jest skierowana przeciwko własnym komórkom, tkankom, które są prawidłowe. Autoagresja zachodzi w środku organizmu, choć w prawidłowo funkcjonującym organizmie przeciwciała powinny być wytwarzane, gdy wnikają drobnoustroje z zewnątrz. Leczenie tych chorób ogranicza się do osłabiania objawów tych chorób, które polega na zminimalizowaniu aktywności układu odpornościowego. Niektóre z tych chorób to: choroba Crohna, Gravesa-Basedowa, Addisona, cukrzyca typu I, stwardnienie rozsiane, reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczyca, itp.

Komentarze